S 0 Fen Ed Fak Fen Derg

Sayi 29 (2007) 155- 171, KONYA

Zeytinbahge - Akargay (Birecik, §anliurfa)
Arasmda Kalan Bolgenin Etnobotanik Ozellikleri

1 Mehmet Maruf BALOS, 2 Hasan AKAN*

1 Osmangazi Nkogretim Okulu, Sirnn, §anhurfa
2Harran universitesi, Fen edebiyat Fakultesi, Biyoloji Bolumij, §anliurfa

Ozet: Bu arastirma 2004-2006 yillan arasmda Birecik ilcesi Zeytinbahge ile Akargay
arasmda kalan bolgenin florasi ve etnobotanik dzelliklerini tespit etmek amaciyla yapilmistir.
Arastirma alani §anliurfa il smirlari icinde, Turkiye'nin Grid sistemine gore C7 karesine
girmektedir. Bolgede 62 familya ve 253 cinse ait 434 tur, 5 alttur ve 6 varyete olmak uzere
445 takson tespit edilmistir. Saptanan taksonlarm 16'si endemiktir. Arastirma alanmda tespit
edilen 16 endemik bitkiden 1'i CR (gok tehlikede), 1'i EN (tehlikede), 3'u VU (zarar gorebilir),
2'si NT (Tehdit altina girebilir) ve 9'u LC (az tehdit altinda) kategorilerine girmektedir.
Arastirma alanmda yapilan etnobotanik galisma sonucu, toplanmis 445 taksondan 190'in
etnobotanik ozelligi bulundugu tespit edilmistir. Bu bitkilerden 96'si yem, 56'si gida, 25'i
yakacak, 43'Q tibbi amagli, 3'u siipurge yapimmda, 9'u sus bitkisi, 4'ii taki, 7'si gocuklar
tarafmdan oyun amagli, 2'si nazar amagli, 9'u gay, 2'si tutiine katilan, 2'si boya, 2'si baharat,
5'i gardak, insaat malzemesi, 2'si sepet, 5'i zehirli, 2'si temizlik, 2'si hasir, 3'u at kosumu
yapimi ve 3'u maydanoz, nane, hardal bagi olarak kullanilmaktadir. Bazilanna halk
tarafmdan sadece yoresel isim verilmis olup, bu bitkilerin herhangi bir etnobotanik kullanimi
bulunmadigi tespit edilmistir.
Anahtar Kelimeler: Birecik, Zeytinbahge, §anliurfa, Etnobotanik

Ethnobotany of The Region Between
Zeytinbahge - Akarcay (Birecik, §anliurfa)

Abstract: This investigation was carried out to determine the flora and ethnobotany of the
region between Zeytinbahge and Akargay, located in Birecik town of §anliurfa. A research
area which is located within C7 of the Grid system in Turkey. In the region, 449 taxa
belonging to 62 families, 253 genera, 434 species, 5 subspecies and 6 varieties are
determined. It is determined that 16 Endemic taxa are present, among these 1 taxa CR
(Criticaly Endangered), 1 taxa EN (Endangered), 3 taxa VU (Vulnerable), 2 taxa NT (Near
Threatened) and 9 of them is LC (Least Concern). During the study, interviews were applied
at different times to different people in four rural settlements of the region. Among 445 taxa,
190 taxa gathered within the research area had local names and were known as useful to
the villagers. It was determined that 96 as a fodder plants, 56 of these plants were used as
food, 25 for fuel, 43 for medicinal purposes, 3 in producing broom, 9 as ornamental plants, 4
in dying, 7 in children's games. 5 of these plants were determined to have harmful effects on
animals.
Key Words: Birecik, Zeytinbahge, Sanliurfa, Ethnobotany

E-mail: hakan@harran.edu.tr

Giris
ilkgaglardan gunumuze degin insanoglu kendi yoresinde bulunan bitkilerden farkli amaglarla,
gesitli §ekillerde yararlanmistir. Onceleri dogadan topladiklari yabani bitkileri kullanmis, sonralari en
gok kullandiklannin tanmini yapmislardir.
Halkin ozellikle hastahklann tedavisinde kullandigi bitkileri ele alan arastirmalar gok buyuk
onem ta§imaktadir. Halk ilaglan, uzun yillardan beri etkileri insanlar uzerinde denenerek gunumuze
ulasmistir. Sadece batil inamstan ibaret olanlann yaninda tedavi edici etkileri ispatlananlar da vardir.
Pek cogu da bilimsel yonden arastirilmayi beklemektedir. Herhangi bir kullanilisi tespit edilmemis
bitkilerde etken madde aramak yerine, oncelikle yuzlerce yildan beri halkin yararli olduguna inanarak
israrla kullandigi bitkiler uzerinde galismak daha gok verim saglayacaktir. Bu sayede hem eldeki
veriler bilimsel olarak ispatlanir, hem de zaman ve maddi bakimdan kisitli imkanlara sahip
arastiricilarin bu tarz kayiplari onlenir [1].
Dunyada ilk tanmin yapildigi bolge olan Guneydogu Anadolu'da, bugun halk arasmda ilag
yapiminda kullanilan anason, nane, arpa, meyan koku gibi bitkisel droglann tedavide kullanildigi
bilinmektedir [2].
Guneydogu Anadolu Bolgesi, etnobotanik ozellikleri agisindan arastirilmasi gereken
bolgelerden biridir. Bolge halkinin gogunlugu, kirsal alanlarda yasamalari nedeniyle yabani bitkilerle
yakindan ilgilidir.
Bu gahsma; Tiirkiye'nin Guneydogu Anadolu Bolgesi'nde bulunan Sanliurfa'nin batisindaki
Birecik ilgesi sinirlan igerisinde yer alan Zeytinbahge-Akargay arasmda kalan bolgenin etnobotanik
ozelliklerini arastirmak amaciyla yapilmistir.
Cahsma alani olarak Birecik ilgesinin segilmesinin nedenlerini kisaca asagidaki sekilde
ozetleyebiliriz:
 i.	Bolgede kapsamh bir etnobotanik galismasinin yapilmamis olmasi,
 ii.	Alandaki bitkileri slayt ve dialarla tanitarak (ozellikle de endemik ve nesli tehlike altinda olan
turlerin) korunmasina ve taninmasina katkilarda bulunmak,
 iii.	Etnobotanik agidan, TUBA tarafindan Turkiye genelinde, Buldan/Denizli'den sonra 2. Pilot
bolge segilen Birecik ilgesinde eksik kalan Etnobotanik envanterinin ortaya gikarilmasi.
 iv.	Alanda birgok hoyukte yapilan kazi gali§malannin olmasi nedeniyle yapilacak Arkeobotanik
gah§malara katkida bulunmak.
Arastirma alani ile ilgili direkt olarak etnobotanik bir gahsma yapilmami§tir. Yaptigimiz literatur
taramalari sonucunda, bolgede yapilan ilk etnobotanik galismalar arasmda; Urfa'da Dogum Gelenek
ve Gorenekleri [3], Urfa Folklorik Tibbindan Ornekler ve Modern Tip Agisindan incelenmesi [4],
Urfa'ya ozgii Naglar [5], Urfa'da Hastaliklann Tedavi §ekilleri [6], Kanser Hastaliginda Tedavi Amaciyla
Kullanilan Yoresel Bitkiler [7], Guneydogu Anadolu Bolgesi Tibbi ve Aromatik Bitkileri [8], Sindirim
Sistemi Rahatsizliklannda Kullanilan Yoresel Bitkiler [9], inancin Vatani §anliurfa [10], GAP
Yoresindeki Tibbi ve Endemik Bitkiler [11], GAP Yoresinde Kapari'nin Etnobotanigi [12], §anhurfa
Semt Pazarlarinda Satilan Dogal Bitkilerin Etnobotanigi [13], Mardin Sepetleri [14], §anliurfa isotu'nun
Tarihgesi ve Etnobotanik Ozellikleri [15], §anliurfa Muzikal Enstrumanlan [16], Kalecik Dagi'nin
Etnobotanik Ozellikleri [17], GAP Yoresindeki Tibbi ve Aromatik Bitkiler [18] ve Arat Dagi Florasi ve
Etnobotanik Ozellikleri [19] adli galismalar gosterilebilir.
Turkiye'de genel anlamda yapilan birgok etnobotanik galisma da bulunmaktadir. Bunlardan
bazilan; Tiirkiye'nin Tibbi ve Zehirli Bitkileri [20], Turkiye'de Bitkilerle Tedavi: Gegmiste ve Bugun [21],
Yurdumuzun Zehirli Bitkileri [22], Turkge Bitki Adlari Sozlugu [23], Orenlerin bitkisi Ozerlik {Peganum
harmala L.) [24], An Ethnobotanical Study in Central Anatolia (Turkey) [25], Uslusuyla Delisiyle Kenker
[26], Etnobotanik Calismalari ve Turkiye'de Yeni Agilimlar [27], Bodrum Yoresinde Halk Tibbinda
Yararlanilan Bitkiler [28], Etnobotanik ve Turk Etnobotanigi [29], Bodrum'da Bitkiler ve Yasam [30]'dir.

Materyal ve Metot
Vejetasyon doneminin basindan sonuna kadar, iki yillik surede belirli periyotlarla ara§tirma
alanina gidilmis ve bitki ornekleri toplanmi§tir. Toplanan bu bitki ornekleri lokaliteleri ile birlikte gerekli
arazi kayitlan yazilarak numaralandiktan sonra herbaryum teknigine uygun olarak preslenip
kurutuimustur. Bu bitkilerin teshisinde temel kaynak olarak Turkiye Florasi'ndan [31], [32], [33]
yararlamlmistir. Bitki ornekleri, Harran Oniversitesi Fen- Edebiyat Fakultesi Herbaryumu'nda
muhafaza edilmektedir.
Nadir, endemik ve tehdit altmdaki turler [34] ve [35] eserlerindeki kategorilere gore yapilmis ve
bolgedeki durumlan degerlendirilmi§tir.

Etnobotanik galisma yapilirken, oncelikli olarak alandan toplanarak herbaryum ornegi haline
getirilen bitki ornekleri kullanilmiftir. Etnobotanik veriler igin 3 ayn yerlesim yeri (Zeytinbahge KoyCl,
Mezra Beldesi, Akargay Koyii) belirlenerek yore halki ile birebir gorusulmiistur. Gorusme sirasinda
sorulan belli basli sorular sunlardir;
 ■	Yakin gevrede toplanan ve kullammi olan bitkilerin neler oldugu.
 ■	Bitkiye verilen yoresel isimler.
 ■	Bitkiden yararlanma yollan ve kullanim bigimi.
Bitkilerin hangi mevsimde toplandigi.
 ■	Bitkinin toplanma sekli ve bitkinin hangi kisimlarinin toplandigi.
 ■	Bitkinin toplanan kisimlanndan araziden ne kadar toplandigi.
Bitkinin kulturunun yapilip-yapilmadigi.
Uygun vejetasyon donemlerinde birebir goriisulen kisilerle birlikte galisma alani gezilerek
veriler toplanmistir. Arazi gezileri yaninda, toplanan ve kartonlara yapistirilarak hazirlanan kuru bitki
ornekleri halka gosterilerek bunlardan yararlanip yararlanmadiklari ve yerel isimleri de sorulmustur.
Birebir goriisulen kisiler kadinlar, erkekler ve gocuklar olmak uzere tig gruptan olusmaktadir.
Etnobotanik galisma yapilan yerlesim yerlerindeki bilgi edinilen kisiler (10 kadin, 18 erkek ve 12 gocuk
olmak uzere 40 kisi)'in isimleri ve yaslari asagida verilmistir.
Zeytinbahge Koyii; Dogan Yilmaz (45), Kadir Bozkurt (80), Adile Bozkurt (65), Zeliha Bozkurt
(40) Mezra Beldesi; Bulent Korkmaz (33), Cuma Korkmaz (35), Miislum Korkmaz (26), Melek
Korkmaz (12), Hatice Kilig (45), Seyyid Kilig (65), Zeliha Kiling (65), Sadin Kilig (35), ibrahim Kilig
(36), Ramazan Bozkurt (65), Mehmet Bozkurt (40), Abdullah Bozkurt (18), ido Bozkurt (65), Ramazan
Adah (35), Ebru Bozkurt (13), Seyit Kilig (45), Muhittin Bozkurt (14), Bagdagul Bozkurt (12), Akargay
(Tibil) Koyii; Huseyin Kilig (44), Hasan Kilig (44), Ahmet Kilig (66), Fethi Kilig (42), Esra Kilig (7),
Melike Kilig (9), §aban Kilig (12), Kadir Kilig (15), Hasan Kilig (10), Celalettin Kilig (17).
Etnobotanik galisma yapilan koyler Turkge, Arapga ve Kurtge konusmaktadir. Bitkilere verilen
yoresel adlar, halk arasmda kullanilan yoresel diller ile yakindan ilgilidir. Turkge bilmeyen ozellikle
yasli kadinlann verdikleri yerel isimlerin aslina dokunulmamis ancak anlatilan kullanim bigimleri
bolgeden insanlarin yaptigi gevirilerle, Turkge olarak verilmi§tir. Bu galismada, halkin ge§itli amaglarla
yararlandigi bitkilerle ilgili bilgiler tamamen kendi arastirmalanmiza ve derlemelerimize
dayanmaktadir.
Alanin Cografi konumu: Birecik, Guneydogu Anadolu Bolgesi'nde §anliurfa iline bagh,
kuzeyde Halfeti, kuzeydoguda Bozova, doguda Surug ilgeleri ile guneyde Suriye siniri, batida
Gaziantep iliyle gevrilidir. Arastirma alaninin konumu 38° 02' dogu boylamlari, 37° 00' kuzey paralelleri
arasmdadir. Ara§tirma alani olan "Zeytinbahge ile Akargay arasindaki bolge", Birecik ilgesinin
guneyinde olup, dogu-bati istikametinde 8 km ve Firat Nehri boyunca kuzey-guney istikametinde 10
km uzunlugundadir. Arastirma alani, farkli yukseltilerdeki tepeleri de igine alan yaklasik 80 km2
buyuklugunde olup 10 koyu kapsamaktadir [36].
Arastirma alani igerisinde en buyuk yiikseltiler; Yalniz tepe (621 m), Abdullah tepe (560 m),
Karaamut tepe (549 m), §eyhmuhammet tepe (Ziyaret-Turbe) (550 m)'dir. Alanda farkli buyukluklerde
birgok dere ve vadi bulunmaktadir. Bunlardan en onemlileri Bentbahgesi deresi ve vadisi ile §avi
deresi ve vadisidir. Bunlardan baska surekli akan iki dere daha bulunmaktadir. Bunlar Zeytinbage
deresi ve Akargay deresidir (§ekil 1).
Birecik, yuzey sekillerinin eiverisliligi ve Firat Irmagi kenannda onemli bir kopruba§i olmasi
nedeniyle, eski gaglardan buyana ge§itli yerle§melere ev sahipligi yapmi§tir. Eski uygarliklarin (Hitit,
Frig, Eski Yunan, Roma, Bizans, Selguklu, Osmanh gibi) ya§am alanmi olusturan ve tarihi kultur
agismdan en eski yerle§im yerlerinden biridir. Burada yapilan arkeolojik kazilar da (Zeytinbahge
hoyugu, Akargay hoyugu, Mezra hoyugu) bunu desteklemektedir.
Bitki cografyasi agismdan degerlendirirsek; arastirma alani iran-Turan floristik bolgesine girer.
Ancak Akdeniz ikliminin de hukum stirdugu bilinmekte ve her iki fitocografik bolgenin gegis noktasinda
bulunmaktadir.

§ekil 1. Arastirma alanmin cografi haritasi
Alanin iklim ozellikleri: Arastirma alanmin iklim verileri Birecik Meteoroloji istasyonundan
alinmistir [37]. Alan Firat Nehrine yakin olmasi nedeniyle tipik bir Akdeniz iklim karakterini arz
etmektedir. Yazlan sicak ve kurak, kislari ilik ve yagisji geger. Akdeniz ikliminden ayrildigi yonii nem
oranmin dusuk olmasi ile gece ve giinduz arasindaki sicaklik farkinin belirgin bir sekilde gorulmesidir.
Yagislar genellikle yagmur seklinde olup en cok kis ve ilkbahar mevsiminde diiser. ilkbahar
aylarinda 107.6 mm, yaz aylannda 7.9 mm, sonbahar aylannda 67.9 mm, ki§ aylannda ise 121 mm
olup yillik ortalama yagis miktari 360 mm'dir. Yillik sicaklik ortalamasi en yiiksek 25.4 °C, min 17.8
°C'dir.
Arastirma alanimiz kurak serin Akdeniz Biyoiklim katmdadir [38].

Bulgular
Arastirma Alanmin Etnobotanik Ozellikleri
Etnobotanik ozellikleri olan bitkiler alfebetik siraya gore verilmistir. Yakacak, hayvan yemi ve sadece
isim verilen bitkiler bu bolumun sonunda liste halinde verilmistir.

Achillea biebersteinii Afan. (Yoresel adi: Civanpergemi,
Cigege ma'ran)
Achillea wilhelmsii C. Koch
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Bitkinin ust kisimlari gay gibi
demlenir, suyu suzulur ve sogutulur. Elde edilen bu su
gocuklara igirilerek, gocuklarda gaz giderici olarak
kullanilir. Aynca, gayi; solucan dusurmede, bas agnlarinda
ve kabizhkta gunde birkag bardak igilmek suretiyle
kullanilir.
Alcea striata (DC.) Alef. subsp. striata (Yoresel adi: Hiro,
park gigegi)
Alcea digitata (Boiss.) Alef. (Yoresel adi: Hiro)
Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. (Yoresel adi: Hiro)
Kullanilan kismi: Cigek
Kullanim amaci ve bicimi: Oksuruk giderici olarak
kullanilir. Bunun igin Cigeklerinden hazirlanan gaydan 2-3
bardak igilir. Aynca yaygin olarak park ve bahgelerde sus
bitkisi olarak kullanilir.
Ammi visnaga Lam. (Dis otu, (Yoresel adi: Dinan kosk,
kCirdan)
Kullanilan kismi: Kuru meyve saplan
Kullanim amaci ve bigimi: Kuru meyve saplan; di§
temizlemek amaciyla kiirdan gibi kullanilir.
Amygdalus arabica Oliv. (Yoresel adi: Tatli payam,
badem)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Tazeyken meyveleri,
kurusunun da badem dedigimiz gekirdekleri yenir. Cigegi
hayvanlarin sevdigi bir yemdir.
Amygdalus lycioides Spach var. lycioides (Yoresel adi:
Aci payam, aci badem)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Tazeyken meyvesinin kabuk
kismi yenir. Cekirdegi aci oldugundan yenmez.
Anchusa azurea Miller var. azurea (Yoresel adi: Pancar,
guruz, guriz)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari (taze yapraklari ve
saplan)

Kullanim amaci ve bigimi: Tedavi amaciyla mide ve
romatizmal hastahklara karsi kullanihr. Mide hastaliklarina
karsi bitkinin taze yapraklari dogranir ve hafifge pisirilerek
bir miktar yenir. Romatizmal hastahklara karsi ise bir
miktar taze yaprak ezilerek merhem (lapa) kivamina
getirilir ve rahatsizhk veren bolgeye suruliir. Gida olarak
da, bitki ince ince dogranir, kaynatildiktan sonra el ile
sikilmak suretiyle suyu siiziilur. Tavada icerisinde bir
miktar saiga, sogan veya yumurta ile kavrularak yemegi
yapilir.
Anthemis altissima L. (Ybresel adi: Papatya, derman)
Kullanilan kismi: Cigekleri
Kullanim amaci ve bigimi: Zahter ile kuru sekilde
kanstinlarak kaynatihr, suyu suziilur. Elde edilen suyu
soguk alginhgi, bksuruk ve nefes agici olarak tibbi amagli
olarak kullamlir.
Anthemis hyalina DC (Ybresel adi: Papatya, derman)
Kullanilan kismi: Cigekleri
Kullanim amaci ve bigimi: Astim, bronsit ve nefes darligi
hastahklan tedavisinde kullanihr. Bunun igin soguk gay
olarak igilir.
Anthemis pauciloba Boiss var. pauciloba (Ybresel adi:
Papatya, derman)
Kullanilan kismi: Cigekleri
Kullanim amaci ve bigimi: Astim, bronsit ve nefes darligi
hastahklan tedavisinde kullanihr. Bunun igin soguk gay
olarak igilir.
Anthemis scariosa Banks & Sol. (Ybresel adi: San
papatya, gigege gazi)
Kullanilan kismi: Sari petalleri
Kullanim amaci ve bigimi: Petalleri tiitiine giizel koku
verir. San petalleri tutiine kanstinlarak igilir.
Argyrolobium crotalarioides Jaub. et Spach. (Yoresel
adi: Ververk, ca'de)
Kullanilan kismi: Petaller, taze yapraklar
Kullanim amaci ve bigimi: Mide agnsi (sanci) tedavisinde
kullanihr. Sari petalleri gig olarak yenebildigi gibi, taze
yapraklari suda islatihr. Yapraklar sikilmak suretiyle elde
edilen su agza damlatilarak da kullanihr.
Arum dioscoridis Sm. var. luschanii R. Mill (Yoresel adi:
Kardi, kari, asalan)
Kullanilan kismi: Yapraklari
Kullanim amaci ve bigimi: Yorede daha gok, Zeytinbahge
deresi kenarlarindaki agaglik ve gblgelik alanlarmda
bulunur. Yapraklari, tiiccarlar tarafmdan toplanarak,
Birecik, Nizip ve Gaziantep'teki pazarlarda da
satilmaktadir. Taze yapraklarmdan, Kardi yemegi yapilir.
Bazi bitkiler, gig olarak yendiginde, zehir ihtiva etmektedir.
Onemli oldugu igin burada deginmekte yarar gbruyoruz.
Kardi tirsiki da gig yendigi zaman zehir ihtiva ettiginden
dolayi, Urfa'nin bazi yerlerinde, adma zehirle e? anlamh
olarak kullanilan "asalan" (zehir) adiyla anilmaktadir. Zehir
ozelliginden dolayi, Kardi otuna ne insanlar, ne de diger
canhlar el vurmazlar, giinkii yemeden de zarar veren bir
bitkidir. Yore insani bu zehirli otu sifa haline getirmis,
yillarca yemek olarak kullanmaktadir. Kardi'nin yapraklarini
gbvdesiyle sokerek, temizledikten sonra ispanak kiyar gibi
kiyip, bir gesit gorba yapmaktadir. Bu gorbanm adina da
"Kardi Tirsigi" veya kisaca "Kardi yemegi" demektedirler.
Mezra'da, Zeliha Kilmg, Kardi yemeginin yapihsmi su
sekilde tarif etmektedir; "Oncelikle kardi yemegini bilenler
yapmali, bilmeyenler kesinlikle yapmamahdir. Yoksa fayda
yerine zarar verir. Birde, taze iken yapilarak pisirilmelidir.
Yapraklar sertlesjr ve ortasmdan mor renkli gigegi giktiktan
sonra yapihrsa tehlikeli olur, zehirler. Kardi yapraklarini,
gbvdesiyle sokerek, temizledikten sonra ince ince kiyilir,
iyice yikandiktan sonra, ocakta, sicak su ile karistinlmis
yogurt ve karisima Nave edilmis. dogme (dovulmus bugday)
ile kiyilmis kardi iyice kanstinlarak, karsimm uzeri ev unu
ile hava almayacak sekilde, sicak bir ortamda aksamdan
birakihr. Sabah, iistteki un drtusii ahnarak, ocaga pi§meye
birakihr. Yaklasjk 45-60 dakika kaynattiktan sonra,
yemegimiz hazir olur." Agza ahndiginda diltmizin ve
bogazimizin gidiklanmamasi gerekir. Yapraklarinm iyice
pistigi anlasilmahdir. Kardi Tirsjk'mm iyi bir sifa kaynagi
oldugu, ozellikle ag karnina yendiginde, bagirsak
parazitlerine ve gastirit'e iyi geldigi soylenmektedir.
Arundo donax L. (Yoresel adi: Berdi, kamis)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Taze iken Firat Nehrinden
toplanarak, sepet yapimmda, ahirlann gatisinda, yazm
giine?ten korunmak amaciyla, tarla kenarlannda kurulan
gardaklarin iistlerinde ve yan taraflannda kullanihr. Mersin
ve Adana'dan gelen sepet ustalari, kami§ toplayarak
getirmektedirler. Eskiden, ney yapimmda kullanildigi
soylenmektedir.
Astragalus ancistrocarpus Boiss. & Hausskn. (Yoresel
adi: Kuskonmaz)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Ciban agici olarak kullanihr.
Toprak iistii kismi yakilarak elde edilen kiilii, zeytinyagi ile
kanstirihr. Elde edilen kansim giban iizerine siiriilerek
pansuman edilir.
Astragalus hamosus L (Ybresel adi: Yoncaye kerag)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kismi
Kullanim amaci ve bigimi: Meyve seklinin, kiipeye
benzemesinden dolayi gocuklar tarafmdan taki olarak
kullanihr. Aynca, hayvan yemi olarak da degerlendirilir.
Astragalus russelii Banks. Sol. (Ybresel adi: Ballan,
pakpako)
Kullanilan kismi: Meyve, toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: SJ§kin kaliksleri, tazeyken
(kirmizi) yenir. Kaliksleri, gocuklar tarafmdan patlatilarak
ses gikartilmak suretiyle oyuncak olarak kullanihr. Toprak
iistii kisimlan ve koku yakacak olarak degerlendirilir.
Bellis perennis L.
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Siis bitkisi olarak kullanihr.
Biarum carduchorum (Schott) Engler (Yoresel adi: Fise
pire, kurt kulagi)
Kullanilan kismi: Yumrusu
Kullanim amaci ve bigimi: Mayasil tedavisinde kullanihr.
Bunun igin yumrusu toz haline getirilerek kuru olarak yara
iizerine siiriilur. Yumrusu tilki ve kargalar tarafmdan besin
olarak tuketilir.
Calendula arvensis L. (Yoresel adi: Cayirotu)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Siis bitkisi olarak kullanihr.
Capparis ovata Desf. subsp. palaestina Zoh. (Yoresel
adi: Keber, Kapari)
Capparis spinosa L. var. spinosa (Yoresel adi: Sebelleh,
keber, kapari)
Kullanilan kismi: Meyvesi, taze tomurcuklan
Kullanim amaci ve bigimi: Heniiz agilmamis taze gigek
tomurcuklanndan ve meyvesinden salamura ve tursu
yapilir. Tursusu, istah agicidir. Yorede, keber
salamurasmin, kuvvet verici ve afrodizyak etkisinin oldugu
soylenmektedir. Bolgede ticareti yapilan, onemli tibbi
bitkilerden biridir. Tomurcuklar toplanip toptancilar
araciligiyla, Gaziantep'te bulunan, Kapari ihracati yapan
fabrikalara satilmaktadir. Kuru toprak ustu kisimlan da
yakacak olarak kullanihr.
Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. (Yoresel adi: Nane
cucike, kusyemi, kus otu)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlan
Kullanim   amaci   ve   bigimi:    Bitkinin   yaprak ve
tohumlanndan yararlanilir. Hayvan yemi olarak kullanihr.

Taze yapraklari salata olarak taze olarak tiiketildigi gibi,
yemek yapilarak da tCiketilir. Bunun icin; yikanir, dogranir,
suda haslanarak suyu suzuliir, saiga, biber ve soganla
kavrularak yemegi yapilir. Aynca, toprak ustii kisimlari,
dograndiktan sonra, salatalik yerine, caciga katilir.
Carduus pyenocephalus L. subsp. breviphyllarius PH.
Davis (Yoresel adi: Kerbes, Kilindor, esek dikeni)
Kullanilan kismi: Bas kismi (kapitula)
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki tazeyken, govde kismi
dikenlerden siynlarak yendigi gibi, gigek tablasi (bas
kismi)'nin igi de yenir. Hayvan yemi ve yakacak olarak da
kullanilir.
Carthamus tinctorius L. (Yoresel adi: Za'fur (Aspir,
boyaci aspis, yalanci safran, haspir)
Kullanilan kismi: Kapitula
Kullanim amaci ve bigimi: Temmuz-Eyliil aylari arasmda
turuncu gigekli kapitulumlarlar veren, 60 cm. kadar
boylanabilen 1-2 senelik, vatani Arabistan olan tCiysCiz bir
bitkidir (Baytop, 1963). Piring pilavi, bulgur pilavi, gorba ve
zerde (piring, seker ve haspir kansimi, bayram ve bzel
giinlerde yapilan bir gesit tatli)'ya katilir. Za'fur'un ozelligi,
yukarida sayilan yemeklere sari renk vermesinden
kaynaklanir. Birecik, Zeytinbahge ve Mezra bolgesinde
kiiltiiru yapilan bir bitkidir. Hemen hemen her aile zafur
ekimi yapmakta, 10 ile 30 kilo arasmda iiriin (sari petallerin
agirligi) elde etmektedir. Yore halki tarafmdan, yillik
ortalama 1.5-2 ton dolaymda iiriin hasadi yapilmakta ve
tiiccarlara kilogrami 10 YTL (2004 yili) civannda
satilmaktadir. TCiccarlarm daha gok Gaziantep, Nizip ve
Birecik'ten geldikleri soylenmektedir. Aynca urun
hasadindan sonra, geriye kalan kuru bitki dallan, yakacak
olarak kullanilmaktadir.
Celtis tournefortii Lam. (Yoresel adi: Dagdagan, taav,
te'vi)
Kullanilan kismi: Meyve, yaprak
Kullanim amaci ve bigimi: Meyvesi, olgunlasmca yenir.
Meyvesi semt pazarlannda da satilir. Yapraklari hayvan
yemi olarak kullanilir.
Centaurea iberica Trev. ex. Sprengel (Yoresel adi: Cakir
Tikeni, cevbelot, sitizerk, pincar)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Baharm ilk aylarinda, bitki
tazeyken, yore halki tarafmdan toplanarak yemegi (pincar)
yapilmak suretiyle tCiketilir. Bitki toplandiktan sonra yikanir,
salata gibi dogranir, suda haslanarak suyu elde sikilmak
suretiyle siiziiliir. Onceden hazirlanmis yumurta (omlet) ile
birlikte kavrularak yenir. Hayvan yemi olarak da kullanilir.
Centaurea virgata Lam (Yoresel adi: Ta'li)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Taze olarak yendigi gibi
Centaurea iberica'da oldugu gibi yemegi de yapilir.
Chardinia orientalis (L.) O. Kuntze (Yoresel adi: Kiski)
Kullanilan kismi: Kuru kapitulum
Kullanim amaci ve bigimi: Taki amagh kullanilir. Kiz
gocuklari tarafmdan sag tokasi olarak kullanilir. Kuru
kapitulum pargalan, incir ve fistik yapragina yapistinlip,
sag tokasi yapilir.
Kochia sp. (Yoresel adi: Supiirge)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Dogal olarak, tarla
kenarlannda yetisir. Tarla kenarlarmdakiler, tarla giti olarak
degerlendirildiginden hasat zamanina kadar sokiilmezler.
Tarla iglerinden sokiilen supiirge otlari, siipiirge yapimmda
kullanilir. Tarla sahibi her aile ortalama yilda 30-35 tane
supiirge tuketmektedir. 1 siipurge ortalama 1 ay
dayanmaktadir. Her supiirge, ortalama 15-25 bitki dali
kullanilarak bag haline getirilir ip ve lastiklerle baglanarak
yapilir. Taze iken yapilan supiirge baglan, evlerin
avlulannda ve gunes gorecek yerde kurumaya birakilir.
Elde edilen siipurgeler ahir temizligi, avlulann ve evlerin
sokaga bakan on kisimlarirm temizlenmesinde kullanilir.
Cirsium libanoticum DC. subsp. arachnoideum P.H.
Davis & Parris (Yoresel adi: Pisik, tiken)
Kullanilan kismi: Toprak ustCi kisimlari, tohum
Kullanim amaci ve bigimi: Kapitulumda bulunan ugucu
tohumlari, oyuncak olarak kullanilir. Genellikle yore halki
tarafmdan yakacak olarak degerlendirilir.
Crataegus aronia (L.) Bosc ex DC. var. aronia (Yoresel
adi: Za'rur, dag elmasi)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Olgun meyveleri toplanarak
yenir. Toplanan bu meyveler pazarlarda da satilir. Odunu
yakacak olarak kullanilir.
Crataegus monogyna Jacq. subsp. monogyna (Yoresel
adi: Za'rur, dag elmasi)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Olgun meyveleri toplanarak
yenir. Toplanan bu meyveler pazarlarda da satilir. Odunu
yakacak olarak kullanilir.
Crocus cansellatus Herbet subsp. damascenus (Herbet)
Mathew (Yoresel adi: Pivok, gigdem)
Crocus  pallasi Goldb. subsp. turcicus G. Mathew
(Yoresel adi: Pivok, gigdem)
Kullanilan kismi: Yumrusu
Kullanim amaci ve bigimi: Yumrusu besin maddesi
olarak, gocuklar tarafmdan topraktan gikarilarak gig veya
kiilde pisirilerek yenir. Cigdem yumrulari, demetler halinde
Birecik pazarlannda satilmaktadir.
Cyperus fuscus L. (Yoresel adi: Maydanoz bagi)
Kullanilan kismi: Govde dallan
Kullanim amaci ve bigimi: Maydanoz ve hardal bagi
olarak kullanilir.
Cyperus rotundus L. (Yoresel adi: Berdi, hasirotu)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Atlarm boynuna takilan at
kosumu   (boyunluk)  yapimmda   ve   hasir yapimmda
kullanilir.
Datura stramonium L. (Yoresel adi: Topuz breg, zelekok,
abu zambak, zambak)
Kullanilan kismi: Tohum
Kullanim amaci ve bigimi: Zehirli bir bitkidir. Tohumu,
yore halki tarafmdan, tiitiine kanstmlarak, uyusturucu
yerine, sigara gibi igilmektedir. Tiitiine kanstinlip igilirse,
hashas etkisi yaptigindan, sarhos eder. (Genelde bu
sekilde kullanim, pek yaygm olmasa da, gengler arasmda,
saka yapmak amaciyla kullanilmaktadir).
Echinophora tenuifolia subsp. sibthorpiana (Guss.)
Tutin (Yoresel adi: Sabun el-Arap)
Kullanilan kismi: Yaprak ve govdesi
Kullanim amaci ve bigimi: Yapraklari kaynatilir, gay
olarak igilir. Suyu seker hastaligina iyi gelir. Nezle ve
soguk algmligmda suyuyla banyo yapilir. Aynca temizlik
amaciyla el yikamada kullanilir.
Elaeagnus angustifolia L. (Yoresel adi: igde)
Kullanilan kismi: Dalian
Kullanim amaci ve bigimi: Nazar igin kullanilir. Dalian
kesilip garpi (x) sekline getirilerek evin on kismina ve
hayvanlann boynuna asilir. Giizel kokusu nedeniyle evlerin
bahgelerine dikilir.
Equisetum arvense L. (Yoresel adi: Kmdirga)
Kullanilan kismi: Kokii
Kullanim amaci ve bigimi: Kokii, topraktan gikarilarak gig
olarak yenir.

Erodium cicutarium (L.) L'Herit. subsp. cicutarium
(Yoresel adi: Saat, sarmasik)
Kullanilan kismi: Kuru meyvesi (oyuncak), toprak iistii
kisimlan (yem)
Kullanim amaci ve bigimi: Kuru meyvesi, saat gibi
dondugCi igin gocuklar arasmda oyuncak olarak kullanihr.
Bunun igin kurumus meyvesi, bas ve isaret parmaginda
gevsek olarak tutulur veya cakillardan arindirilmis
yumusak bir toprak iistii tukurukle islatihr ve meyve bu
toprak uzerine konur. Bir sure sonra meyvenin saat gibi
kendi etrafinda dondiigii goruliir. Aynca, bitkinin toprak
iistii kisimlan hayvan yemi olarak da kullanihr.
Erodium gruinum (L.) L'Herit. (Yoresel adi: Saat,
sarmasik)
Kullanilan kismi: Kuru meyvesi (oyuncak), Toprak iistii
kisimlan (yem)
Kullanim amaci ve bicimi: Erodium cicutarium gibi
oyuncak ve hayvan yemi olarak kullanihr.
Eryngium creticum Lam. (Yoresel adi: Sivok, yalanci
kerbes)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan, taze siirgiinleri
Kullanim amaci ve bigimi: Taze toprak iistii kisimlan
veya taze siirgiinleri kenger gibi yemek yapilir. Kurusu,
yakacak olarak kullanihr.
Ficus carica L. subsp. carica (Yoresel adi: Hajir, kerik,
incir)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bicimi: Meyvesi taze veya kurutularak
yenir.
Ficus  carica subsp.  rupestrus  (Hausskn.) Browicz.
(Yoresel adi: Hajir, kerik, incir)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bicimi: Meyvesi gida ve besin amagh
yenir.
Geranium columbinum L. (Yoresel adi: Saat)
Kullanilan kismi: Meyvesi, toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bicimi: Erodium cicutarium gibi
oyuncak ve hayvan yemi olarak kullanihr.
Geranium dissectum L. (Yoresel adi: Saat)
Kullanilan kismi: Meyvesi, toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Erodium cicutarium gibi
oyuncak ve hayvan yemi olarak kullanihr.
Geranium tuberosum L. subsp. tuberosum (Yoresel adi:
Pelgizer, (Turnagagasi, ignelik, itir)
Kullanilan kismi: Yumrusu
Kullanim amaci ve bigimi: Yumrularinin uzerindeki ince
kabuk soyularak, gig olarak yenir.
Glycyrrhiza glabra L. var. glabra L. (Yoresel adi: Meyan
kokii, meyan serbeti, biyam ball, sus, ava suse)
Kullanilan kismi: Kokleri (kurutulmus kokler)
Kullanim amaci ve bigimi: ilkbahardan sonbahara kadar,
kokleri, tarla kenarlan, tarla ve Firat kenanndan, pulluk
veya kazmalarla, gikanlir. Koklerin dis kabuklan soyulup,
geriye kalan kisim tokmakla ezilir ve suda 1-2 saat
bekletildikten sonra suyu siizulur. Sicak yaz aylarmda
soguk serbeti hazirlanarak igilir. Meyan serbeti, sirtinda
bakir gugiimler tasiyan serbetgiler tarafindan satilmaktadir.
Ozellikle yaz aylannm ve ramazan iftarlarimn vazgegilmez
igeceklerinden biridir. Gogiis yumusatici, balgam
soktiiriicii, nikotin etkisini azaltici, idrar soktiirucu, tansiyon
diisiiriicii, bobrek taslanm diisiiriicii ve kuru oksiiriigii
giderici olarak kullanihr. Bolgede ihracati yapilan onemli bir
bitkidir. Aynca, kurutulmus toprak iistii kisimlan, taht (bir
gesit yatma tahtasi, ranza)'lann iistiine dosenir,
gardaklarda ve ahir iistlerinde, golgelik olarak da
kullanilmaktadir.
Gundelia tournefortii L. var. armata Freyn & Sint.
(Yoresel adi: Kenger, kereng, hazinge (kuru sakiz), kenger
sakizi)
Kullanilan kismi: kok, tohum ve geng siirgiinleri
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki, ilkbaharda yesil ve taze
iken, geng siirgiinleri topraktan gikanlarak sebze olarak
kullanilmaktadir. Geng siirgiinler temizlendikten sonra gig
olarak yenir. Yore halki bu bitkiyi gokga tiiketmektedir.
Ozellikle ilkbaharda toplanan kengerlerden degisik
yemekler yapilir. Geng siirgiinleri temizlenir, dikenleri
ayiklanir, ince ince dogranir, haslanir, siizuliip el ile sikilir.
Yagda onceden hazirlanan yumurta ile pisirilmek suretiyle,
yemegi yapilir. Yumurta kullanmadan, yagda kavrulan
kengerin uzerine, yogurt dokiilerek de yenmektedir.
Pilavlarda, et yerine, kenger kullanilarak, kenger pilavi da
yapilmaktadir. Yorede kengerli nohut yapan ailelere
rastlamak miimkiimdiir. Kenger, yemek yapimi yanmda,
dis temizliginde kullanilan ve "Kenger sakizi" denen, bir
gesit sakiz da yapilir. Kenger sakizmm elde edilisi su
sekilde tarif edilmektedir; Sonbaharda, bitkinin iist kisimlan
kuruduktan sonra, kok etrafmdaki toprak agihr, agiga gikan
kok kismi bigak veya temiz bir jiletle yan olarak gizilir, gizik
altina yassi (diiz) bir tas konulur, giziklerden gikan siit,
tasin uzerine akar. Koklerden akan bu sivi, 2 saat
bekledikten sonra kurur, tasin iistiinde kuruyan ve
kahverengi renk alan bu siviya "Hazinge (Kurumus sakiz)"
veya "kenger sakizi" denilmektedir. Koyu renk almis
kenger sakizi, yikandiktan sonra beyazlasir ve gignenir.
Kenger sakizmm, istah agici ve dis etlerini kuvvetlendirici
oldugu soylenmektedir. Olgun tohumlan tazeyken yenir.
Kenger tohumlan, eskiden, kahve elde etmek igin
kullanihrdi. Aynca, kurumus toprak iistii kisimlan, yakacak
olarak da kullanihr.
Gynandriris sisyrinchium ( L.) Pari. (Yoresel adi: Kopek
sogani)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Evlerdeki saksilarda, siis
bitkisi olarak ekilir.
Gypsophila pilosa Hudson (Yoresel adi: Hiski dims,
havsan)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlan ve gigegi
Kullanim amaci ve bigimi: Tath olan gigegi emilir. Toprak
iistii kisimlan yakacak olarak kullanihr.
Heliotropium bovei Boiss. (Yoresel adi: Nanki kimi,
geyaye mize)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan, meyve, tohum
Kullanim amaci ve bigimi: Paluk, bahluk (=sigil) igin
kullanihr. Bunun igin bitkinin toprak iistii kisimlan, lapa
haline getirilerek, sigil uzerine pansuman edilir. Aynca, gig
olarak yenebildigi gibi kaynatilarak da yenir, suyu
igilelerek, idrar soktiiriicii olarak da kullanihr. Meyve ve
tohumlan yiyecek amagh kullanihr. Kerne mantannin
indikatdriidiir.
Heliotropium myosotoides Banks & Sol. (Yoresel adi:
Dermane mize, geyaye mize, nanki kimi)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlan, gigek
Kullanim amaci ve bigimi: Cigegi, gig olarak yenir.
Kaynatilarak suyu, hayvanlara igirtilerek, idrar soktiiriicii
olarak kullanihr. Kerne mantannin indikatdriidiir. Bu
bitkinin oldugu yerlerde kerne mantan yetismektedir.
Holcus lanatus L. (Yoresel adi: Kami?)
Kullanilan kismi: Govde
Kullanim amaci ve bigimi: Maydanoz, nane ve hardal
baglamada bag olarak kullanir. Hayvan yemi olarak da
degerlendirilir.
Hordeum bulbosum L. (Yoresel adi: Ceyi keran)
Kullanilan kismi: Yumru
Kullanim amaci ve bigimi: Yumrusu, yore halki
tarafindan toplanarak yenir. Hayvan yemi olarak kullanihr.

Hyoscyamus reticulatus L. (Yoresel adi: Dag kiincusii,
kiincii, kunciye kogan, habresjk)
Kullanilan kismi: Tohum, yaprak, toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bicimi: Yapraklan haslanarak, agriyan
yere sCirulerek agri kesici ve romatizmal hastahklarda
kullanilir. Kurutulmus yapraklan veya tohumlan tiitiine
kanstirihr ve bu kansjmdan yapilan sigara igilerek, nefes
darhgina karsj kullanilir. Bitki tohumlanmn yendigi
soylenmektedir.
Hypericum retusum Aucher (Yoresel adi: Batof, bantof,
aran)
Kullanilan kismi: Yapraklar, cigek
Kullanim amaci ve bigimi: Yapraklan suda kaynatilir, un
katilip yogrularak hamur haline getirilir ve yara (giban)
iizerine pansuman edilerek giban agici olarak kullanilir.
Aynca, kuzulann kink nedeniyle sisen yerlerine macun
yapilarak bandaj yapildigi ve siskinliklere iyi geldigi
soylenmektedir. Hayvanlann yemesi halinde, yuz ve kann
siskinligi meydana getirir. Kurutulmus toprak ustu
kisimlanndan hazirlanan gay, safra sokturucu, idrar
arttinci, agri kesici ve soguk alginliginda terletici olarak
giinde 1-2 bardak igilmektedir.
Imperata   clindrica   (L.)   Raeuschel  var. cylindrica
(Yoresel adi: Kindirga, kamir)
Kullanilan kismi: Basak
Kullanim amaci ve bigimi: Ba§ak kismi, henCiz agilmadan
toplanir ve tazeyken yenir.
Inula britannica L. (Yoresel adi: Siipurge)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Supurge yapiminda kullanilir.
Iris persica L. (Yoresel adi: Nergiz, siisen)
Kullanilan kismi: Yumru, tohum, gigek
Kullanim amaci ve bigimi: Yumrusu, gigek ve tohumlan
yenir.
Ixiolirion tataricum ( Pallas ) Herbert subsp. montanum (
Labill.) (Yoresel adi: Silltg badir, it sogani)
Ixiolirion tataricum ( Pallas ) Herbert subsp. tataricum
(Yoresel adi: Silhg badir, it sogani, yabani sarimsak)
Kullanilan kismi: Cigek
Kullanim amaci ve bigimi: Cigegi, taze olarak, salata
niyetine yenir.
Lathyrus cicera L. (Yoresel adi: Colban)
Kullanilan kismi: Meyve, Toprak ustii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Bitkinin meyvesi taze iken,
tohumlan insanlar tarafmdan yenir. Bitki tazeyken hayvan
yemi olarak kullanilir.
Lens orientalis (Boiss.) Hand.-Mazz. (Yoresel adi:
Colban)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Bitkinin meyvesi taze iken,
meyve tohumlan insanlar tarafmdan gig olarak yenir.
Aynca, bitkinin toprak iistu kisimlari, hayvan yemi olarak
kullanilir.
Linum mucronatum Bertol subsp. orientale (Boiss.) P.H.
Davis (Yoresel adi: Keten)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Hayvan yemi, yakacak ve siis
amagh olarak kullanilir.
Lolium rigidum Gaudin var. rigidum (Yoresel adi:
Saksor)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Bitkinin toprak ustu kisimlari
tazeyken, gida amagh yenir.
Malva neglecta Wallr. (Yoresel adi: Tolik, ebegiimeci,
komeg)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlari (taze)
Kullanim amaci ve bigimi: ilkbaharda kadmlar ve
gocuklar tarafmdan toplanir. Evde gida amagh olarak
kullanildigi gibi, gergi ve komisyoncular tarafmdan satin
ahnarak, Birecik'teki pazarlarda da satilmaktadir. Gida
olarak tuketimi su sekildedir; bitkinin ince ince dogranan
toprak iistu kisimlari, suyla hasjandiktan sonra, el ile
sikilarak suyundan arindirihr. Yagda ince dogranmis
sogan iyice kizartihr, baharat, tuz eklenir, haslanmis olan
bitki ilave edilir ve ateste iyice kizartihr. Ustune taze
yumurta veya saiga eklenir, biraz kanstirihp pisirilir ve
sicak olarak servis yapilir. Bazen de pistikten sonra
iizerine yogurt dokiilerek de yenmektedir. Bitkinin
haslanan kisimlari, borek malzemesi olarak da kullanilir.
Aynca, kurutulan toprak ustii kisimlari, yore halki
tarafmdan, idrar sokturucu, iltihap kurutucu ve giban agici
olarak kullanilir.
Mentha longifolia Huds. var. thyphoides (Briq.) Harley
(Yoresel adi: TiiylCi nane, nane, pung)
Kullanilan kismi: Yaprak
Kullanim amaci ve bigimi: Salata olarak kullanilir. Aynca,
tibbi amagh olarak, bas agnsini gidermek igin, kaynatilip,
suyu kma niyetine ba?a siiriiliir.
Mentha pulegium L. (Yoresel adi: Pung, yayla nanesi)
Kullanilan kismi: Taze ve kuru yapraklan
Kullanim amaci ve bigimi: Taze veya kuru olan
yapraklan infuzyon §eklinde hazirlanip, yemeklerden bir
saat once veya sonra igilir. Aynca gay gibi igildigi ve salata
yapiminda da kullanildigi tespit edilmi§tir. Genellikle, mide
rahatsizhginda, soguk alginliginda, oksiiriikte ve
romatizmal agrilann iyile§mesinde kullanilir.
Moltkia coerulea (Willd.) Lehm. (Yoresel adi: Hiske
dimsik, Mijmijok)
Kullanilan kismi: Cigek
Kullanim amaci ve bigimi: Cigek oziitii, tath oldugundan
gocuklar tarafmdan emilirek agizda hos. bir tat birakir.
Nerium oleander L. (Yoresel adi: Aga agaci, zakkum
agaci)
Kullanilan kismi: Dalian
Kullanim amaci ve bigimi: Zakkum, zehirli oldugu igin
hayvan tarafmdan yenmez, hayvana degdiginde, degdigi
yerler siser. Aynca, yakacak, sepet, gardak, ahir ve evlerin
gatismda in§aat malzemesi olarak kullanilir. Dalian,
eskiden toprak damh evlerin gatisinin yapiminda, parmak
§eklinde yan yana dizilmek suretiyle kavak kalaslan
iizerine konmaktaydi. Fakat son zamanlarda, betonarme
yapilar gogaldigi igin gok az kullanilmaktadir. Diger bir
kullanim bigimi de, bahgelere siis bitkisi olarak dikilmesidir.
Notobasis syriaca (L.) Cass. (Yoresel adi: Kerbe§,
§ekerok, hayvan kerbesi, kulundor)
Kullanilan kismi: Govde, bas kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki tazeyken, govde ve bas
kismi dikenlerden siynlarak yenir. Yakacak olarak da
kullanilir.
Onobrychis crista-galli (L.) Lam. (Yoresel adi: Dag
gurniki)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari, tohum
Kullanim amaci ve bigimi: Tohumlan, insanlar tarafmdan,
gig olarak yenir. Aynca toprak ustii kisimlari hayvan yemi
olarak kullanilir.
Onobrychis megataphros Boiss. (Yoresel adi: Gurnik,
Gurnuk)
Kullanilan kismi: Toprak ustu kisimlari
Kullanim    amaci    ve    bigimi:    Kalp    ve damar
tikanikhklannda kullanilir. Bunun igin toprak ustu kisimlari
kurutulur, kurumus bitki suda kaynatilir, suyu suzulur,
soguduktan sonra sabah ag karna 1 su bardagi igilir.

Onopordum carduchorum Bornm. & Beaverd (Ybresel
adi: Kilindor)
Kullanilan kismi: Bas kismi (kapitulum)
Kullanim amaci ve bigimi: Bitkinin, bas kismi (kapitulum),
taze iken, beyaz olan ig kismi ile taze iken govdesi,
soyulularak dikenlerinden siynlir ve gida amagli olarak
yenir. Ayrica, toprak ustii kisimlan yakacak olarak
kullanihr. Ugucu akenleri gocuklar tarafmdan oyun amagli
olarak da kullanihr.
Papaver glaucum Boiss. & Hausskn. (Yoresel adi:
§eksekik, sekseko)
Papaver rhoeas L. (Ybresel adi: Seksekik, sekseko)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Petalleri, gocuklar tarafmdan,
hafif yumruk bigimindeki avug iistiinde patlatarak ses
gikartilmak suretiyle, oyun amagli olarak kullanihr. Ayrica,
kirmizi petallarini ellerine kma olarak kullanirlar. Hayvan
yemi olarak da kullanihr.
Portulaca oleraceae L. (Ybresel adi: Semizotu, pirpirim,
parpar)
Kullanilan kismi: Tazeyken bitkinin toprak iistii kisimlan.
Kullanim amaci ve bigimi: Tarlalarda, dogal olarak
yeti§mektedir. Genellikle gida amaciyla tuketilir. Bitki ince
ince dogranip salatasi yapilir. Ayrica taze kisimlan cacik
yapimma da katilir.
Peganum harmala L. (Yoresel adi: Ozerlik, Harmal, Bogir,
Bohal meleg)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan, tohumlan, kuru
meyvesi.
Kullanim amaci ve bigimi: Genellikle evlerde nazarhk
olarak ve sus amagli kullanihr. Ayrica Bitkini toprak iistii
kisimlan, diigiinlerde nazar nazardan korunmak igin yanan
atesin iizerine atilir, gikan dumandan sonra gelin ve damat
atesin etrafinda dolasjr, bu sekilde nazardan korunduguna
inanilir. Bazen de evlerde giizel koku vermek amaciyla
yakihr. Tibbi amagli olarak, mide agrilan igin kullanihr.
Bitkinin kbk kismi soyularak, suda kaynatilir, dis agrisi ve
guriikler igin kullanihr, bunun kaynatilan kbkiin suyu,
gargara yapilir. Olgun kuru meyvesi (habbesi) kahve gibi
ogutiiliir, sac iizerinde kavrularak sanci igin yenir veya toz
haline getirilerek suya katilarak igilir. Bu §ekilde
bagirsaklari temizler, sancilari giderir ve basura iyi gelir.
Eskiden kiilu elbise yikamada soda yerine kullamlirdi.
Camasjrlar kaynatilirken kulii bir bez igerisine konup
elbiseler igine atihr.
Echinops viscosus DC. subsp. bithynicus (Boiss.) Rech.
fil. (Yoresel adi: Kilindor, sekerok)
Kullanilan kismi: Bas kismi (kapitula)
Kullanim amaci ve bigimi: Cigekli kisminin dikenli,
kuresel olan, kapitulasi, taze iken, dikenlerinden siynlarak,
tath olan igi, gida amagli olarak yenir. Bitki kuruduktan
sonra yakacak olarak da kullanihr.
Orabanche aegyptiaca Pers. (Ybresel adi: Aluk)
Kullanilan kismi: Kokii
Kullanim amaci ve bigimi: Koku, kaynatihrak suyu igilir.
Bobrek taslarmi dusiirmek igin kullanihr. Parazit bir bitkidir.
Phlomis rigida Labill. (Ybresel adi: Celbe, it otu)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Tibbi amagli, giban agici
olarak kullanihr. (Toprak iistii kisimlan ezilip lapa yapilarak
giban uzerine konur.)
Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steudel (Yoresel adi:
Berdi, Kami?)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Firat nehri kenannda bolca
yetismektedir. Bitki, taze iken, toprak seviyesinden
kesilerek, yastik. at kosumu (boyunluk), hasir yapimmda
kullanihr. Cardak yapimi sirasinda, direklerin uzerine,
destek ve gblge amagli konur. Yakacak olarak da kullanihr.
Picnomon acarna (L) Cass. (Yoresel adi: Pisok (Tuylii
akenlerine verilen ad), (Pamuk dikeni, kdy gogerten)
Kullanilan kismi: aken
Kullanim amaci ve bigimi: Gocuklar tarafmdan, ugucu
olan tuylii akenleri, avug iginde uflenerek, ugurulmak
suretiyle, oyun amagli olarak kullanihr. Kuru olan toprak
iistii kisimlan da yakacak olarak kullanihr.
Populus nigra L. subsp. nigra (Ybresel adi: Sultan
sbgutii)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Odun ve kerestesinden
faydalanihr, yapraklari  hayvan yemi olarak kullanihr.
Dallarmdan gobandegnegi, kurek sapi, supiirge yapilir.
Evlerde gah malzemesi ve gardak yapimmda kullanihr.
Prosopis farcta (Banks & Sol) Macbride (Ybresel adi:
Ceti, homif, hurnuf)
Kullanilan kismi: Meyvesi
Kullanim amaci ve bigimi: Meyvesi, gig olarak ya da
ogiitiilerek yenir. Bunun igin taze meyvesinin aci olan zar
kismi, sert ve puruzlii bir zeminde su ile yikanarak
kaldinhr. Zar kismi kalkmca tathlasir ve taze olarak yenir.
Meyvesi bgiitulerek, tozu suyla kanstinlarak igilir veya
kbkii suda hasjamr, elde edilen suyu hayvanlara ve
insanlara igirilir. Bu §ekilde tibbi amagli olarak, insan ve
hayvan ishalinde kullanihr. Bu kullanim, ayni zamanda
cinsel giicii azaltici etki yapar. Ayrica meyvesi ogiitiilerek
hayvan yemlerine kanstirihr.
Punica granatum L. (Ybresel adi: Nar, hennar)
Kullanilan kismi: Meyve ve kabugu.
Kullanim amaci ve bigimi: Nar kabugu kurutulup
doviilerek hayvanlara yedirilir. Nar meyvesinin taneleri,
olgunla§inca yendigi gibi, tanelerin suyu gikanlarak nar
suyu igilir veya suyundan nar eksisi elde edilerek
salatalarda kullanihr. Nar kabugu da ogiitiilerek yemlere
kari§tirilmak suretiyle, tibbi magh olarak hayvan ishalinde
kullanihr.
Rhamnus punctatus Boiss. var. punctatus (Ybresel adi:
Ham soruk (gall hamsorugu), Tilki yemi)
Kullanilan kismi: Meyvesi
Kullanim amaci ve bigimi: Yorede, vadi sirtlarmda, tepe
yamagiannda yaygin olarak bulunmaktadir. Meyvesi, yore
halki tarafmdan toplanarak gig olarak yenir.
Rhus coriaria L. (Yoresel adi: Sumak, simak)
Kullanilan kismi: Yapraklari ve meyveleri (kuru)
Kullanim amaci ve bigimi: Yesil zeytine ve salatalara
baharat olarak katilir. Meyveleri, sicak suda iyice
bekletildikten sonra suyu siizuliir. Eksimsi tadi olan bu su
(sumak eksisi) suziilup, yemeklere limon yerine dbkiilur.
Tibbi amagli olarak da; antiseptik, ishal kesici, ates
diisiiriicu, kanamayi durdurucu, bogaz ve dis
hastahklannda kullanihr. Suyu igilir veya bogaz ile dis
hastahklannda gargara yapilir.
Rubus sanctus Schreber (Ybresel adi: Tire ruvi, tilki otu,
tilki yemi, bogurtlen)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Meyveler tamamen
olgunlastiklan zaman toplanir, tat ve kokulan dolayisiyla
taze olarak yenilir. Meyvelerin, viicuda kuvvet ve dinglik
verdigi soylenmektedir.
Rumex dentatus L. (Ybresel adi: Siro, geyaye tirsok,
tursoke gaye)
Kullanilan kismi: Taze yapraklari
Kullanim amaci ve bigimi: Yapraklari taze olarak
tiiketilebildigi gibi, yemegi de yapilir. Yapraklari gig olarak
ve bzellikle gigkbfteyle beraber yenir. Ayrica marul gibi
salata yapimmda da kullanihr.
Sambucus nigra L. (Ybresel adi: Zenzelok, Miirver)
Kullanilan kismi: Cigek

Kullanim amaci ve bigimi: Cigegi, diigunlerde saglara,
taki olarak takilirdi.
Scabiosa  argentea  L.  (Yoresel adi:  San siipurge,
siipurgei zer, migeste safra)
Kullanilan kismi: Toprak Cistii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: El yapimi olarak, supiirge
yapimmda kullanilir.
Schoenus nigricans L. (Yoresel adi: Se'd, Kedene)
Kullanilan kismi: Govdesi
Kullanim amaci ve bigimi: Maydanoz bagi ve at kosumu
yapimmda kullanilir.
Scorzonera kotschyii Boiss. (Yoresel adi: Pelgizer)
Kullanilan kismi: Cigek
Kullanim amaci ve bigimi: Cigegi gig olarak yenir.
Scorzonera laciniata L. subsp. laciniata (Yoresel adi:
Pelgizer, havug)
Kullanilan kismi: Kbk
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki, heniiz taze iken, kok
kismi gig olarak yenir.
Scorzonera   pseudolanata  Grossheim  (Yoresel adi:
Panm, Tulu, Siveh)
Kullanilan kismi: Yumru
Kullanim amaci ve bigimi: Arastirma alanmda gokga
gbriilen ve gigdem gibi tiiketilen, yumrulu bir bitkidir.
Yumrulari koyliiler tarafmdan gokga toplanarak gida amagh
yenir. Aynca, yenilen yumrulann, mide sancilanna da iyi
geldigi soylenmektedir.
Scutellaria orientalis L. subsp. virens (Boiss. & Kotschy)
J.R.Edm. (Yoresel adi: Ververk, Ca'de)
Kullanilan kismi: Yaprak
Kullanim amaci ve bigimi: Yemek sonrasi gocuklarda
gaz giderici olarak, bas ve eklem agrilarda kullanilir.
Bunun igin yapraklari kaynatilarak suyu igilir veya gig
olarak yenir.
Sideritis libanotica Labill. subsp. microchlamys (Hand.-
Mazz.) Hub.-Mor. (Yoresel adi: Kara gekme)
Kullanilan kismi: Toprak ustii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Toprak iistii kisimlanndan dag
gayi olarak istifade edilir. Bunun igin bagciklar halinde
toplanilir, kurutulup, demliklerde kaynatihp gay gibi igilir.
Ozellikle grip ve nezle hastaliklarmda sikga tCiketilir.
Sinapis alba L (Yoresel adi: Hardal)
Sinapis arvensis L. (Yoresel adi: Hardal)
Kullanilan kismi: Tazeyken bitkinin toprak iistii kismi
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki tazeyken govdeyle
beraber, yapraklari tuzlanarak gigkbfteyle beraber yenir
veya marul gibi salata yapimmda da kullanilir. Aynca, suda
haslanmis ve suyu siizulmiis olan hardal, yagda
kavrularak hazir hale getirilen yumurta ile beraber hafif
ateste kavrulur, iyice kavrulan hardal yemegi sicak olarak
servis yapilir. Hayvanlar igin de yem olarak degerlendirilir.
Solanum nigrum L. subsp. nigrum (Yoresel adi: Tri rovi,
Tilki iiziimii, it iiziimu)
Kullanilan kismi: Meyve, yaprak
Kullanim amaci ve bigimi: Tibbi amagli olarak dis
agnlarmda kullanilir. Bunun igin yaprak ve meyve ile
kuyruk yagi kaynatilir suyuyla agza bugu yapilir. Dis
gekiminden once bugu yapilirsa kurtlan doker, dis gekimi
sirasinda dis etlerini uyusturdugundan dis agrisinm
hissedilmedigi soylenmektedir. Meyve ve yapraklanndan
elde edilen gay, solunum yolu hastaliklarmda, oksiiriik
giderici, agn kesici ve hafif uyusturucu olarak
kullanilmaktadir. Aynca, olgun meyvesi de koyliiler
tarafmdan yenmektedir.
Sorghum halepense (L.) Pers. var. muticum (Hackel)
Grossh. (Yoresel adi: Galus, supiirge)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Kokii zehirlidir, hayvanlann
yemesi zararhdir. Toprak iistii kisimlari siipiirge yapimmda
kullanilir.
Stachys iberica Bieb. var. iberica (Yoresel adi:
Karagekme)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari
Kullanim  amaci  ve  bigimi:  Toprak iistii kisimlari,
demlenerek, dag gayi olarak igilir.
Tamarix smyrnensis Bunge (Yoresel adi: llgm, Gezde,
Tafra)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: Evlerin bahgelerinde, siis
amaciyla dikilir.
Terfezia boudieri Chatin (Yoresel adi: Kerne, Kumi, Kemi,
Dolaman)
Kullanilan kismi: Mantann turn kismi
Kullanim amaci ve bigimi: Besin degerinin yiiksek olusu
nedeniyle gida olarak kullanilmakta ve pisirilerek
yenilmektedir. Oldukga pahali bir mantar tiiriidiir. Bu
nedenle daha gok toplanip satilmaktadir. Gida olarak
degerlendirilmesi su sekildedir: Kerne, ince ince dogranip
yagda kizartilir, iyice kizartildiktan sonra, sulu yemegi ve
kebabi yapilir. Genellikle goz enfeksiyonlanna karsi tedavi
edici ozellikte oldugu soylenmektedir. Ozellikle yorede
yasayan halk tarafmdan, afrodizyak etkisi olduguna
inanilmaktadir.
Teucrium polium L. (Yoresel adi: Ta'lik, Ca'de, Ca'tri,
Meryemhort, Col ilaci, Meryem otu)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari
Kullanim amaci ve bigimi: ilkbahar ve sonbaharda, yore
halki tarafmdan toplanmaktadir. Insan ve hayvanlar igin
kullammi vardir. Bitkinin toprak iistii kisimlari, gay gibi
kaynatihp igilebildigi gibi avug igerisinde ogiitiilerek da
yutulmaktadir. Gaz giderici, idrar soktiirucii, bbbrek tasi ve
kumunu diisurucii, sindirimi kolaylastinci, bagirsak
kurtlanni diisiiriicii ve kabizligi onleyici olarak kullanilir.
Ozellikle seker hastahginda etkili oldugu soylenmektedir.
Aynca, gocuklarda karin agnlanna karsi agn kesici olarak
kullanilmaktadir.
Thymbra   spicata   L.   var.   spicata   (Yoresel adi:
Karagekme, Karabas kekik, Zahter)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari (kuru ve taze
yapraklari)
Kullanim amaci ve bigimi: Yaprakh ve gigekli dallan
birgok hastaliga karsi infiizyon halinde kullanilir. Yoredeki
kahvehanelerde gay gibi demlenerek igilir, ozellikle kis
aylannda gribal enfeksiyonlara karsi sikga igilmektedir.
Aynca salataya katilir ve baharat olarak da kullanilir.
Oksiiriik, agiz kokusunu giderici, dis agnlanni dindirici,
yatistinci ve antiseptik etkisi oldugu soylenmekte, kellik ve
uyuz hastaligi igin de haricen kullanilmaktadir.
Thymus haussknechtii Velan (Yoresel adi: Cade,
Ververk, Kekik )
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlari (kuru ve taze
yapraklari)
Kullanim amaci ve bigimi: Bas agnsi ve mide agnlarmda
kullanilir. Toplanan bitkinin yapraklari demlenerek, sicak
ve soguk gay olarak igilir. Suyu siselere veya konmak
suretiyle, aktarlarda satilmaktadir.
Torilis arvensis (Huds.) Link subsp. arvensis (Yoresel
adi: Kara hecik, Gurnik)
Kullanilan kismi: Meyveleri
Kullanim amaci ve bigimi: idrar soktiirucii olarak
kullanilmaktadir. Dikenli meyveleri suda kaynatihp,
siiziilmek suretiyle elde edilen suyu soguk olarak igilir.
Tarlalarda yaygin olup istilaci bir bitkidir.

Torilis tenella ( Delile) Reichb. (Yoresel adi: Kara hacik)
Kullanilan kismi: Meyveleri
Kullanim amaci ve bigimi: idrar soktiiriicii olarak
kullanilmaktadir. Dikenli meyveleri suda kaynatihp,
suzulmek suretiyle elde edilen suyu soguk olarak igilir.
Tarlalarda yaygin olup istilaci bir bitkidir.
Tragopogon longirostris Bisch. ex Schultz Bip. var.
longirostris (Yoresel adi: Helevan)
Kullanilan kismi: Koku
Kullanim amaci ve bigimi: Bitki taze iken, topraktan
gikanlarak kok kismi, salata olarak tuketilir.
Trigonella coelesyriaca Boiss. (Yoresel adi: Handedok,
Andelko)
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: GCizel kokulu olup, gigekleri,
diigiinlerde saglara taki olarak kullanihr. Hayvan yemi
olarak da degerlendirilir.
Urtica dioica L. (Yoresel adi: Isirgan otu, Isirgan, Gezik,
Gezgez)
Kullanilan kismi: Yaprak, tohum
Kullanim amaci ve bigimi: Ispanak gibi pisirilip yemegi
yapilabildigi gibi yapraklan sarma ve borek yapiminda
kullanihr. Hormon dengeleyici, adet duzenleyici, zehir
temizleyici, iltihap kurutucu, vucudu kuvvetlendirici, idrar
sokturiicu, bobrekte kum veya kiigiik taslan diisuriicii, sag
dokulmesini onleyici ve zayiflatici durumlar igin kullanihr.
Ozellikle kansere karsi, tohumlan toz haline getirilir, bal ile
karistinhr ve sabah ag karna bir gay kasigi yenir.
Vaccaria pyramidata Medik. liniflora (Boiss. & Hausskn.)
Cullen (Yoresel adi: Kuruncok, saat)
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan, meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Hayvan yemi olarak da
kullanihr. Aynca, gocuklar arasmda Geranium sp. tiirleri
gibi oyun amagli olarak kullanihr.
Verbascum agrimoniifolium (C. Koch) Hub.-Mor.
Kullanilan kismi: Toprak iistii kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Hayvanlar igin zararh olup,
hayvanlann     kulagma     degince     sisme yaptigi
soylenmektedir. Kuruyunca toplanarak yakacak olarak
kullanihr.
Vicia anatolica Turrill (Yoresel adi: Colban)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Yesil meyve tohumlan, halk
tarafindan sevilen ve gokga tiiketilen bir tiirdiir. Tazeyken
tuzla beraber kavrularak yendigi gibi, gig olarak taze nohut
gibi de yenilmektedir. Tohumlan, suda haslanan bugday
(hedik) gibi de tuketilmektedir. Aynca hayvan yemi olarak
da degerlendirilmektedir.
Vicia hybrida L. (Yoresel adi: Colbane ma'ran, Colban)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Meyve igindeki tohumlan, yore
halki tarafindan, tazeyken, gig olarak, gida amagh yenir.
Vicia narbonensis L. var. narbonensis (Yoresel adi:
Yalanci Ciilban, Colban)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Meyve igindeki tohumlan, yore
halki tarafindan, tazeyken, gig olarak, gida amagli yenir.
Vicia sativa L. subsp. nigra (L.) Ehrh. (Yoresel adi:
Colbane ma'ran)
Kullanilan kismi: Meyve
Kullanim amaci ve bigimi: Meyve igindeki tohumlan, gig
olarak, gida amagh yenir.
Vinca herbacea Waldst. & Kit.
Kullanilan kismi: Toprak iistu kisimlan
Kullanim amaci ve bigimi: Evlerde stis bitkisi olarak
saksilara dikilir.

Sonuc. ve Tarti§ma

i Baharat
1%

□ Qardak,
insaat mal

□ Zehirli
2% ■Temizlik
1%

I Hasir,
Maydanoz bagi
1%

□ Tibbi + cay
16%'

gida
20%

□ Yakacak
11%

Alandan 2 yil boyunca devam eden etnobotanik gahsma sonucu toplanmis 445 taksondan 190
bitkinin etnobotanik ozelligi bulundugu tespit edilmistir. Bu bitkilerden 95'i yem, 56'si gida, 43'u tibbi
amagh, 25'i yakacak, 9'u sus bitkisi, 9'u gay, 7'si gocuklar tarafindan oyun amagli, 5'i supurge
yapiminda, 5'i zehirli, 4'u taki, 2'si nazar amagli, 2'si tutune katilan, 2'si boya, 2'si baharat, 5'i gardak
ve insaat malzemesi, 2'si sepet, 2'si temizlik, 2'si hasir, 3'u at kosumu (boyunluk) yapimi ve 3'u
maydanoz, nane ve hardal bagi olarak kullanilmaktadir. Bazilanna halk tarafindan sadece isim
verilmis olup, bu bitkilerin yaygin kullanimi olmadigi tespit edilmigtir (Sekil 2).	

§ekil 2. Ara§tirma alanindaki bitkilerin etnobotanik kullanimlanna gore dagilimi
Dogal olarak bu yorede yetisen bitkilerden 56'si halkin gida olarak degerlendirdigi turlerdir,
ancak bunlardan 20'sinin (% 35) ayni zamanda tedavide kullanildigi belirlenmistir. Bu oranm, yenen
bitkilerin yaklasik olarak, ugte birini olusturmasi beslenme ve saglik kavramlarmin ortusmesini
vurgulamaktadir.
Arastirma alaninda yapilan etnobotanik galismamn, alana en yakin olan Arat Dagi [19] ve
Kalecik Dagi'nin Etnobotanik Ozellikleri [17] adli galisma ile karsilastirilmasi Tablo 1'de verilmistir. Bu
gahsmalar, arastirma alanimiza yakin bir bolgede gergeklestirildigi igin verilerdeki benzerlikler ve
farkliliklar onem tasimaktadir.
Tablo 1. Calisma alani ile Arat Dagi ve Kalecik Dagi'nin etnobotanik yonden karsila^tinlmasi

Kullanim Amaci*

Qalisma alani

[19]

[17]

Hayvan yemi

95

59

32

Gida

56

33

38

Tibbi + cay

43

19

37

Yakacak

25

19

Supurge
Boy a
Siis

Zehirli

13

11

Sadece isim verilen

14

33

10

Diger

34

14

Toplam

190

170

126

Etnobotanik ozelligi olmayan

255

129

112

Genel Toplam

445

299

238

1 Tabloda bazi bitkiler kullanim amacina gore 1'den fazla gruba girebilmektedir.

Yakin bolgeler karsilastirildigi zaman galisma alaninda, yem olarak kullanilan bitkilerin
sayisinin oldukga fazla oldugunu gormekteyiz. Bu durum hayvanciligin bolgede yogun olarak
yapildigini ve onem arz ettigini gostermektedir. Aynca galisma alanmin genis olmasi da bunda etken
olmaktadir. Gida olarak tuketilen bitkilerin sayisinin bolgedeki diger galismalara [17, 19] gore daha
fazla oldugu gorulmektedir. Aynca, Calisma alanindaki tibbi amagh kullanilan bitkilerin Kalecik
Dagi'nda [17] kullanilan bitki sayisina yakin oldugu gorulmektedir.
Calisma alaninda, bitkilerin zenginligi ve yemeklerde bu otlarin kullanimi oldukga yaygindir.
Etnobotanik verilerin toplandigi yerlesim yerlerinin birbirine yakin olmasi dolayisiyla, bu yorelerdeki
halkin bitki kullanimi agismdan fark olu§turmamaktadir. Yore halki bunlarin hepsini taniyor, biliyor ve
gerektigi bigimde kullaniyor veya uzak duruyor. Yore halki gevresindeki otsu bitkileri, ilkbaharda ve
taze iken kullanmaktadir. Bu bitkilerin bir bolumu taze olarak fazlaca tuketildiginde zehirli etki
yapabiliyor. Halk bu bitkilerin bir bolumunu dogrudan hafif salamura ederek, ya da hasladiktan sonra
suyunu suzerek kullaniyor. Bazi bitkiler hastaliklarin tedavisinde kullaniliyor.
Yore halkinin, dogal bitkilerden, en onemli yararlanma sekilleri; gida, gay, baharat olarak ve
hastalik tedavisinde kullanmadir.
Yemek yapiminda kullanilan onemli bitkiler; Gundelia tournefortii var. armata, Arum dioscoridis
var. luschanii, Capsella bursa-pastoris, Eryngium creticum, Malva neglecta, Centaurea iberica,
Centaurea virgata, Portulaca oleraceae, Rumex dentatus, Sinapis alba, Sinapis arvensis, Terfesia
boudieri, Urtica dioica' dir.
Gida olarak tuketilen yabani bitki yemekleri arasinda; Pirpirim (Portulaca oleraceae) (cacigi),
Kenger (Gundelia tournefortii var. armata) yemegi (kizartmasi, pilavi ve cacigi), tirsika kardi (Arum
dioscoridis var. luschanii), komeg (Malva neglecta) yemegi sayilabilir.
Cay olarak kullanilan bitkiler; Achillea biebersteinii, Achillea wilhelmsii, Mentha pulegium,
Stachys iberica var. iberica, Scutellaria orientalis subsp. virens, Sideritis libanotica subsp.
microchlamys, Teucrium polium, Thymbra spicata var. spicata, Thymus haussknechtii, Torilis arvensis
subsp. arvensis, Torilis tenella.
Hastalik tedavisinde (tibbi amagli) kullanilan bitkilerden bazilan; Alcea striata subsp. striata,
Ammi visnaga, Anchusa azurea var. azurea, Anthemis altissima, Argyrolobium crotalarioides, Arum

dioscoridis var. luschanii, Biarum carduchorum, Echinophora tenuifolia subsp. sibthorpiana,
Heliotropium bovei, Hyoscyamus reticulatus, Glycyrrhiza glabra var. glabra, Hypericum retusum,
Malva neglecta, Mentha longifolia var. thyphoides, Mentha pulegium, Peganum harmala, Orabanche
aegyptiaca, Phlomis rigida, Prosopis farcta, Punica granatum, Rhus coriaria, Scorzonera
pseudolanata, Scutellaria orientalis subsp. virens, Sideritis libanotica subsp. microchlamys, Teucrium
polium, Thymbra spicata var. spicata, Thymus haussknechtii, Torilis arvensis subsp. arvensis, Torilis
tenella, Urtica dioica.
Yore halkinin bitkileri; Mide rahatsizligi, oksuruk giderici, nefes agici, balgam sokturucu, bas
ve dis agnlari, giban agici, mayasil tedavisi, idrar sokturucu, soguk alginligi, insan ve hayvan ishali,
kalp ve damartikanikliklari ve romatizmal agrilar gibi hastaliklarda tedavi amaciyla kullanilmaktadir.
Zehirli bitkiler; Datura stramonium, Hyoscyamus reticulatus, Nerium oleander, Solanum
nigrum subsp. nigrum.
Ulkemizde, ozellikle kirsal kesimlerde tedavi amaciyla bitkilerin kullanimi oldukga yaygindir.
Ancak, bitkilerin de insanlarda zehirlenmeye neden olabilecegi akilda tutulmalidir.
Hyoscyamus reticulatus ve Datura stramonium bitkileri yorede bilingsiz bir sekilde
kullanilmaktadir. Oysa bu bitki ile ilgili yapilan literatur galismalarinda; turn bitkinin zehirli oldugu
gorulmustiir [22]. Nerium oleander ile ilgili olarak halkin bu bitkiyi iyi tanidigi ve uzak durdugu
gorulmustur. Halk arasinda evlerin bahgelerinde sus bitkisi olarak kullanimi yaygindir.
Solanum nigrum subsp. nigrum bitkisinin olgun meyvelerinin yendigi gorulmustur.
Bununla ilgili olarak yaptigimiz literatur galismalarinda; bitkinin yapraklan ve olgunlasmamis yesil
meyvelerinin zehirli oldugu, yenildiginde; hareketlerde dengesizlik, ishal, terleme, goz bebeklerinde
buyume, dermansizlik, konusma yetenegini yitirme, solunum organlannin felci ve oliim gibi zehirlenme
belirtileri gorulmektedir [22].
Yaptigimiz etnobotanik galismada, etnobotanik ozelligi oldugu tespit edilen bitkilerden
bazilarinin daha once yapilmis galismalarda tespit edilmis oldugu gorulmu§tur. Yapilan
karsilastirmada tespit edilen 190 bitki igerisinde, Arat Dagi [19]'ndaki 170 bitkiden 60'inin, Kalecik
Dagi [17]'ndaki 126 bitkiden 39'unun etnobotanik ozellikleri tarafimizca da tespit edilmistir.
isimlendirmede ve kullanim amaglarinda yer yer farkliliklar olsa da alanlar birbirine yakin oldugundan
dolayi bu bitkilerin kullanim amaglan ve isimlendirmeleri genel anlamda birbirine paraleldir. GAP
Yoresindeki Tibbi ve Endemik Bitkiler isimli galisma [11] etnobotanik agidan tibbi bitkiler iizerine
yogunlasan bir galismadir. Bizim yaptigimiz galismada tespit ettigimiz tibbi amagh kullanilan 56
bitkinin 14 tanesinin [11]'e gore benzer sekillerde kullanildigi tespit edilmistir.
Calisma alaninda, 58 bitkinin kultiir oldugu tespit edilmistir. Firat nehri yakinindaki koylerde
zeytin basta olmak uzere, sanmsak, pamuk, bezelye, biber, patlican, misir, aspir, sogan, arpa ve
bugday tarimi yaygindir. Kuru tarimin yapildigi daha ust kesimlerde ise iiziim, fistik ve zeytin baglan
yaygindir.
Yem olarak kullanilan bitkiler ve yerel isimleri Tablo 2'de verilmistir. Birden fazla kullanimi olan
bitkiler ise (*) isareti ile gbsterilmistir.

Tablo 2: Yem olarak kullanilan bitkiler

Bitkinin bilimsel adi

Yoresel adlari

Ephedra campylopoda

Dag cayin

Adonis flammea
Ranunculus asiaticus
Ranunculus damascenus
Fumaria officinalis
Glaucium grandiflorum var. grandiflorum
Papaver glaucum
Alyssum aureum
'Capsella bursa-pastoris
Chorispora syriaca
Descurainia sophia
Hirschfeldia incana
Iberis acutiloba
Malcolmia crenulata
Matthiola longipelala subsp. bicornis
'Sinapis alba
*Sinapis arvensis
Thlaspi perfoliatum
'Helianthemum salicifolium
Spergularia diandra
Gelincik
Saksako
Dugiin cigegi, Gelincik
Geyaye nerm (yumu$ak ot)
BCiyuk gelincik
Sek§ekik
Davar otu
Nane cucike (Kus yemi)
Davar otu
Davar otu
Yalanci hardal
Davar otu
Davar otu, yem
Davar otu
Hardal, herdel
Hardal, herdel
Davar otu
Nanki kimi, Geyaye mize
Nermedov

Stellaria media subsp. media
Vaccaria pyramidata var. liniflora
Ankyropetalum gypsophiloides
Amaranthus retroflexus
'Erodium cicutarium subsp. cicutarium
'Erodium gruinum
'Geranium columbinum
'Geranium dissectum
Astragalus aduncus
Astragalus aleppicus
'Astragalus ancistrocarpus
'Astragalus hamosus
'Astragalus russelii
Chrysopogon gryllus subsp. gryllus
Coronilla scorpioides
Genista anatolica
Hedysarum pannosum
Hippocrepis unisiliquosa subsp. unisiliquosa
Hymenocarpus circinnatus
'Lathyrus cicera
'Lens orientalis
Medicago granadensis
Medicago orbicularis
Medicago polymorpha var. polymorpha
Medicago rigidula var. rigidula
Melilotus officinalis
'Prosopis farcta
Trifolium campestre
Trifolium resupinatum var. resupinatum
Trifolium stellatum var. stellatum
Trigonella astroites
'Trigonella coelesyriaca
Trigonella mesopotamica
Trigonella monantha subsp. monantha
Trigonella monspeliaca
Trigonella spruneriana var. spruneriana
'Vicia anatolica
*Vicia hybrida
'Vicia narbonesis var. narbonensis
'Vicia sativa subsp. nigra
Daucus broteri
Malabaila secacul
Scandix iberica
Scandix pecten-veneris
Gypsophila antari
'Centaurea iberica
Crepis sancta
Filago pyramidata
Lactuca serriola
Picris strigosa var. strigosa
Convolvulus scammonia
Convolvulus arvensis
Convolvulus betonicifolius subsp. peduncularis
Convolvulus dorycnium subsp. oxysepalus
Convolvulus galaticus
Convolvulus reticulatus subsp. reticulatus
Lamium aleppicum
Aegilops biuncialis
Aegilops markgrafii
Aegilops triuncialis subsp. triuncialis
Avena barbata subsp. barbata
Bromus madritensis
Bromus pumilio
Bromus squarrosus
Bromus tectorum
Cynodon dactylon var. dactylon
Echinaria capitata
Echinochloa crus-galli
Eromopyrum bonaepartis subsp. bonaepartis
Hordeum murinum var. pubescens
Hordeum spontaneum
Hordeum bulbosum
Melica persica subsp. inaequiglumis
Poa bulbosa
Vulpia persica

Davar otu
Kuruncok
Davar otu
Geyaye pahn
Saat, Sarmasik
Saat, Sarmasik
Saat, Davar otu
Saat, Davar otu
Yem
Yem
Kuskonmaz
Yoncaye kerag
Ballan, Pakpako

Sarmasik
Colbane mara
Pullu ot
Colban
Colban
Yonca
Sufen, Yalanci yonca
Yonca
Yonca
Yalanci yonca
Ceti, Hornif, Hurnuf
Yonca, kocan, dag yoncasi
Yonca
Yonca
Nefel
Handedok, Andelko
Nefel
Nefel
Nefel
Nefel, Colban
Colban
Colbane ma'ran, Colban
Yalanci Culban, Colban
Colbane mara
Cigege maran
Davar otu
Davar otu
Mite keve kurk (=Kumru otu)
Davar otu
Cakir Tikeni, Cevbelot, Sitizerk
Davar otu
Davar otu
Siro
§iro
Sarmasik
Sarmasik
Sarmasik
Sarmasik, Pegek
Sarmasik
Kirs
Kilgik
Cayir
Kilgik
Qayir
Cayir otu
Qayir otu
Qayir otu
Qayir otu
Qayin res (kara gayir)
Qeye hespa
Orupgu
Davar otu, Qayir
Kilgik
Qeye hespa, at arpasi
Qayir
Davar otu
Cayir
Qayir

Yakacak olarak kullanilan bitkiler Tablo 3'de verilmistir.

Tablo 3. Yakacak olarak kullanilan bitkiler

*Capparis spinosa var. spinosa
*Capparis ovata subsp. palaestina
Salsola ruthenica
*Peganum harmala
Alhagi pseudalhagi
*Astragalus russelii
Gypsophila pilosa
*Carduus pyenocephalus subsp. breviphyllarius
Carlina lanata
Centaurea hyalolepis
Cirsium libanoticum subsp. arachnoideum
*Gundelia tournefortii var. armata
*Notobasis syriaca
*Onopordum carduchorum
*Picnomon acarna
Xanthium spinosum
Xanthium strumarium subsp. strumarium
Alkanna trichophila var. mardinensis
Arnebia decumbens
Onosmo molle
Verbascum agrimoniifolium
Marrubium parviflorum subsp. oligodon
Moluccella laevis
*Echinops viscosus subsp. bithynicus
Phragmites australis

§ebelleh, keber, kapari
§ebelleh, keber, kapari
Stri misk (=Fare dikeni)
Ozerlik, Harmal, Bogir
Agul, Dikenli agiil
Ballan, Pakpako
Hiski dims, Havsan
Kerbes, Kilindor
Tiken
Tiken
Pisik, Tiken
Kenger, Kereng, hazinge
§ekerok, Hayvan kerbesi
Kilindor
Pisok, Pamuk Dikeni
Istire zer, (Dikenli pitrak)
Pitirak, Zambak
Ziman hung, Dilkanatan
Keceli (Kbk yakacak ol. Kull)
Kegeli
Delel gelb
Yalanci bamya
Kilindor, §ekerok
Berdi, Kamis

Bazi bitkilere ise sadece yoresel isimler verildikleri ve yaygin kullanim alanlan olmadigi tespit
edilmistir (Tablo 4).

Tablo 4. Sadece yoresel isim verilen bitkiler
Epilobium hirsutum
Epilobium parviflorum
Heliotropium bovei
Heliotropium myosotoides
Myosotis refracta subsp. refracta
Veronica debilis
Chrozophora tinctoria
Euphorbia macroclada
Cruciata taurica
Galium canum subsp. canum
Galium tricornutum
Allium dictyoprasum
Allium pallens subsp. pallens
Allium scorodoprasum subsp. rotundum

K.Mavi gigek (Yaki otu)
Mavi gigek
Ziman hung
Ziman hung
Ziman hung
Cave cucike, Kus gozii
Gevrok, Mite gevr, giivercin otu
Siro
Kaya pungu
Ziman hung (=Dil kanatan)
Ziman hung
Kopek sogam
Kopek sogam
Yabani sogan

Alanimizda etnobotanik kullanimi oldugu tespit edilen 190 bitkiden 90'inin etnobotanik ozelligi
bolgede ilk defa tespit edilmistir.

TesekkLir
Arazi galismalarimiz boyunca desteklerini ve misafirperverliklerini yakindan gordugumuz yore
insanina, arazi galismalarina bazen katilan Aras.Gor. M.Nezif MiRDESLiOGLU'na, etnobotanik bilgi
ve birikimini bizimle paylasan Dr. Fusun Ertug'a ve bu gahsmayi proje olarak finanse eden TUBiTAK

ve Harran Universitesi Bilimsel Arastirma Komisyonu Baskanligina (HOBAK, proje No: 669) tesekkur
ederiz.

Kaynaklar
 1.	Sadikoglu, N., 1998. Cumhuriyet donemi Turk Etnobotanik Arastirmalar Arsivi, Istanbul Universitesi,
 2.	Asil, E., ve §AR, S., 1984. Mezopotamya Uygarliklannda Eczacilik. Ankara Eczaci Odasi Bulteni, 6(3): 74-
77.
 3.	Nahya Z., 1983. Urfa'da Dogum Gelenek ve Gorenekleri, Turk Folklor Arastirmalan, Sanliurfa, s.73-80.
 4.	Erdemir, AD., 1983. Urfa Folklorik Tibbindan Ornekler ve Modern Tip Agisindan incelenmesi. Istanbul.
 5.	Cini, M., 1983. Urfa'ya Ozgu ilaglar. Harran Dergisi, Sanliurfa, 19: 6-7.
 6.	Isikoglu, K., 1971, Urfa'da Hastahklann Tedavi Sekilleri. Turk Folklor Arastirmalan, 259: 5869 .
 7.	Yucecan, S., 1988. Kanser Hastaliginda Tedavi Amaciyla Kullanilan Yoresel Bitkiler, Beslenme ve Diyet
Dergisi, 17: 111-120.
 8.	Ozel A., 1999. Guneydogu Anadolu Bolgesi Tibbi ve Aromatik Bitkileri, GAP I. Tanm Kongresi, §anhurfa,
s.869-876.
 9.	Yucecan, S., 1991. Sindirim Sistemi Rahatsizliklarmda Kullanilan Yoresel Bitkiler, C.U.Z.F. Dergisi, 6: 137-
154.
 10.	KGrkguoglu, C., 2000. Sanliurfa: Land of Faith. A Sanhurfa Governership Cultural publications, printed by
Tisamat Basim Sanayii, Ankara.
 11.	Saya, 0., 2001. GAP Yoresindeki Tibbi ve Endemik Bitkiler, Turkiye Cevre Vakfi, Yayin No: 143, Onder
Matbaa, Ankara.
 12.	Akan, H., Asian, M. ve Eker, i., 2004. Capparis L. (Kebere) cinsinin GAP (Guneydogu Anadolu Projesi)
bolgesindeki islenmesi, ihracati ve son populasyon durumu, Ot Sistematik Botanik Dergisi, 11 (1):105-
118.
 13.	Akan, H., Asian, M., ve Balos, M. M., 2005. Sanliurfa Semt Pazarlarinda Satilan Dogal Bitkilerin Etnobotanigi.
Ot Sistematik Dergisi, 12 (2):43-58.
 14.	Akan, H., 2005. An Ethnobotanical Investigation on the Baskets of Mardin. IVth International Congress of
Ethnobotany (ICEB 2005), istanbul. p.55.
 15.	Akan, H., ve Asian, M., 2005a. A Folkloric and Ethnobotanical Research on Sanliurfa Isot, IVth International
Congress of Ethnobotany (ICEB 2005), Istanbul, p.15.
 16.	Akan, H., Asian, M. and Balos, M. M., 2005b. An Assesment of Hand-Made Musical Instruments in Sanliurfa,
IVth International Congress of Ethnobotany (ICEB 2005), istanbul, p.5.
 17.	Akan, H., Aydogdu, M., and Korkut, M, M., 2005. An Ethnobotanical Research of the Kalecik Mountain Area.
IVth International Congress of Ethnobotany (ICEB 2005), istanbul, p.56.
 18.	Akan, H., Asian, M., ve Balos, M. M., 2005. GAP Yoresindeki Tibbi ve Aromatik Bitkiler, TBAG/C.SEK/22
Nolu Proje sonuc raporu, 136s.
 19.	Korkut, M. M., 2006. Arat Dagi Florasi ve Etnobotanik Ozellikleri. Harran Universitesi, Fen Biiimleri Enstitusu,
Yuksek Lisans Tezi, Sanliurfa, 103s.
 20.	Baytop, T., 1963. Turkiye'nin Tibbi ve Zehirli Bitkileri, istanbul Universitesi Yaymlan, No; 1039, istanbul.
 21.	Baytop, T., 1984. Turkiye'de Bitkilerle Tedavi: Gegmiste ve Bugun, 1st. Univ. Yay. No: 3255, istanbul.
 22.	Segmen, O. ve Leblebici, E., 1987. Yurdumuzun Zehirli Bitkileri, EUFF Kit. Seri No.103, izmir.
 23.	Baytop, T., 1997. Turkge Bitki Adlan Sozlugii, Turk Dil Kurumu Yaymlan, Ankara.
 24.	Ertug, F., 1999. Orenlerin Bitkisi Uzerlik (Peganum harmala L.). Bilim ve Teknik Dergisi 374: 88-90.
 25.	Ertug, F., 2000. An Ethnobotanical Study in Central Anatolia (Turkey). Economic Botany Journal 54(2): 155-
182.
 26.	Ertug, F., 2002 Uslusuyla Delisiyle Kenker. Bilim ve Teknik Dergisi, 419: 94-95.
 27.	Ertug, F., 2004. Etnobotanik Cahsmalan ve Turkiye'de Yeni Agilimlar. Kebikeg Dergisi, 18: 181-187
 28.	Ertug, F., 2002 Bodrum Yoresinde Halk Tibbmda Yararlanilan Bitkiler, 14. Bitkisel ilag Hammaddesi
Toplantisi, Bildiriler, K.H.C. Baser ve N. Kirimer (Eds.), 29-31 Mayis 2002, Eskisehir.

 29.	Yildinmli, S., 2004. Etnobotanik ve Turk Etnobotanigi. Kebike? Dergisi, 17:175-193.
 30.	Tuzlaci, E., 2005. Bodrum'da Bitkiler ve Yasam. Ali Riza Baksan Gilzel Sanatlar Matbaasi A.§., istanbul.
 31.	Davis, PH. (ed.), 1965-1985. Flora of Turkey and the East Aegean Islands, vol. 1-9, Edinburgh: Edinburgh
University Press.
 32.	Davis, PH., Mill, R. R., and Tan, K., (eds.) 1988. Flora of Turkey and the East Aegean Islands, (supplement
1)	, Edinburgh: Edinburgh University Pres, vol.10.
33.	Guner, A., Ozhatay, N., Ekim, T. ve Baser, KHC, 2000. Flora of Turkey and the East Aegean Islands (supp.
2)	, vol.11, Edinburgh:Edinburgh University Press.
 34.	IUCN Species Survival Commission, 2001. IUCN Red List categories and Criteria. Approved by the 51 st
meeting of the IUCN Council, Version 3.1.
 35.	Ekim, T., Koyuncu M, Vural M, Duman H, Aytac Z, Adiguzel N 2000. Turkiye Bitkileri Kirmizi Kitabi. Turkiye
Tabiatim Koruma Dernegi ve Yuzuncu Yil On., Ankara.
 36.	Bengisu M 1968 Urfa ilinin Cografyasi, Garanti matbaasi, Sanliurfa
 37.	Anonim, 2003. Meteoroloji Genel Mudurlugu. Ars. ve Bilgi Isl. Dai. Bsk. istatistik ve Yaym Sub. Mudurliigu
Rasat Raporu, 90s.
 38.	Akman, Y., 1990. iklim ve Biyoiklim. Palme yayinlari, s.103.